Dwie wieże

Aleka Polis, Ewa Kruszewska, Dwie wieże, 2013

Alternativa 13, Instytut Sztuki Wyspa, Gdańsk

Współpraca, tekst: Ewa Majewska
Podziękowania dla Fundacji Wyspa i Jacka Friedricha.

Co to właściwie znaczy „patrzeć”? Jeśli nazywamy tak oglądanie animacji, które podejmują próbę rekonstrukcji niezrealizowanych projektów architektonicznych przekształceń Gdańska powstałych na przełomie lat 40′ i 50′ XX wieku w duchu realnego i narodowego socjalizmu, mamy najprawdopodobniej na myśli operację polegającą przede wszystkim na budowaniu i umacnianiu wyrazistej relacji dzielącej historię na „My” i „Oni”. My, przedstawiciele nowego, wolnego świata oraz oni – totalitarni włodarze oraz podporządkowani im architekci i urbaniści. W tym patrzeniu najważniejsza jest polityczna dominacja liberalizmu, budowana w opozycji do władzy totalitarnej, liberalizmu, który wspiera wolność i różnorodność, w którym nie przeprowadza się czystek etnicznych i pozwala na autonomię tkanki miasta.

Zainicjowane przez Alekę Polisiewicz i kontynuowane we współpracy z Ewą Kruszewską prace nad narodowosocjalistycznymi i socrealistycznymi planami przebudowy miast rozpoczęło się od innej praktyki patrzenia – od zagubienia się w mieście i przyglądania się konkretnym budowlom i ich kształtom, od poczucia bezsilności i przytłoczenia masywnymi bryłami, ściśle geometrycznymi kształtami, prostymi skrzyżowaniami, brakiem zieleni. To patrzenie było czynnością bardziej sensualną, potęgowaną przez upał, który – niczym w Obcym Camusa, pozwalał doświadczyć miasta jako pustyni. Obserwacje te zostały rozwinięte do śledzenia losów miejskich utopii i dystopii oraz konkretnych badań nad planami przekształcenia Warszawy dokonywanymi niemal równolegle przez architektów związanych z reżimem faszystowskim oraz tych, których przyniósł ustrój sowiecki.

Wieże, które pojawiają się w tej odsłonie pracy, to wirtualna rekonstrukcja projektu przebudowy Wyspy Spichrzów w Gdańsku z siedzibą Gauleitera (1941) oraz pracy nr 2 w konkursie na projekt urbanistyczno-architektoniczny dla śródmieścia Gdańska z okresu dominacji nurtu socrealistycznego (1953). Aleka Polis i Ewa Kruszewska żonglują tymi budowlami, skutecznie nawiązując do dwóch wież z drugiego tomu trylogii „Władca Pierścienia” J.R.R. Tolkiena. Jedna z nich, Minas Morgul, stała się twierdzą nazguli, rycerzy cienia, których jedynym celem było zdobycie pierścienia władzy, zaś druga – Isengard, została przekształcona w twierdzę czarodzieja hodującego żołnierzy walczących po stronie ciemności. Obie wieże zbudowali ludzie, obie ostatecznie stały się siedzibami zła. Właśnie między nimi odbywa się wędrówka stanowiąca dla jej uczestników przestrzeń walki nie tylko z zewnętrznymi wrogami, ale też z własnym pragnieniem władzy, potęgi i uznania. W przypadku gdańskich wież – ich dominanty wysokościowe, agresywnie górujące nad wieżami kościoła i ratusza, zamykają najważniejszą architektonicznie i społecznie oś historycznej części Gdańska, zawłaszczając ideologicznie przestań miasta.

Patrząc na niedoszłe gdańskie wieże, możemy „patrzeć” albo „patrzeć”. Dystansować się względem polityki miejskiej ściśle podporządkowanej faszyzmowi czy socrealizmowi, bądź też analizować założenia architektoniczne i urbanistyczne, konfrontować je z współczesnością oraz – korzystając z metafory zaproponowanej przez twórczynie projektu – badać współczesne wcielenia władzy. Wieże to od zawsze symbol potęgi. Budowane głównie po to, by kontrolować przestrzeń, ale także w celu dobitnego pokazania potęgi, wielokrotnie okazywały się symbolem porażki, jaką w walce z doskonałością od zawsze toczą dalecy od niej ludzie. Jak pokazuje choćby historia wieży Babel, budowle te stają się prędzej czy później osią niezgody i walki, niemniej – jak pokazują teksty Derridy czy Benjamina – mogą też zostać symbolicznie przekształcone w metafory wielości, której jednym elementem jest walka, ale innym – szukanie wspólnoty.

ALEK­SAN­DRA POLI­SIE­WICZ, EWA KRU­SZEW­SKA, THE TWO TOWERS, 2013

What does looking at actu­ally mean? If we use this word to name the act of wat­ching ani­ma­tion that recon­structs unre­ali­sed archi­tec­tu­ral desi­gns for a trans­for­ma­tion of Gdańsk in accor­dance with the spi­rit of real and natio­nal socia­li­sms at the turn of the 1940s, we most pro­ba­bly think of an ope­ra­tion pre­do­mi­nan­tly con­cen­tra­ted on the buil­ding and rein­for­ce­ment of mani­fest rela­tion­ships that distin­gu­ish between Our and Their histo­ries. We – the repre­sen­ta­ti­ves of a new, free world and they – tota­li­ta­rian rulers and their sub­or­di­nate archi­tects and urban plan­ners. What is the most impor­tant in such an act of looking is the poli­ti­cal domi­nance of libe­ra­lism, built in oppo­si­tion to the tota­li­ta­rian power; libe­ra­lism which sup­ports liberty and diver­sity, libe­ra­lism where one refra­ins form eth­nic cle­an­sing and allows for the auto­nomy of the urban tissue.

The rese­arch on the National-​​Socialist and the Real-​​Socialist plans for the refa­shio­ning of cities and towns, ini­tia­ted by Aleka Polis and con­ti­nued in col­la­bo­ra­tion with Ewa Kru­szew­ska, began with a dif­fe­rent prac­tice of looking – that of some­one who is lost in a city and gazes at con­crete buil­dings and sha­pes, with the sense of hel­ples­sness and being over­whel­med by mas­sive solids, stric­tly geo­me­tri­cal sha­pes, sim­ple cros­sings, and the lack of green areas. This looking was more of a sen­sual acti­vity, com­po­un­ded by heat which, like in Camus’s L’Étranger, makes one expe­rience a city as a desert. These obse­rva­tions have their follow-​​up in the scru­tiny of urban uto­pias and dys­to­pias, as well as con­crete rese­arch on the plan­ned trans­for­ma­tion of War­saw, deve­lo­ped by archi­tects lin­ked to both the Nazi and the Soviet regimes.

The towers which appear in this edi­tion of the work are a vir­tual recon­struc­tion of the plan­ned refa­shio­ning of the Gra­nary Island in Gdańsk, accom­mo­da­ting the Gauleiter’s headqu­ar­ters (1941) and, in work no. 2, the ideas from an urban-​​planning and archi­tec­tu­ral com­pe­ti­tion for the pro­ject of down­town Gdańsk from the period when the Socia­list Realism domi­na­ted (1953). Aleka Polis and Ewa Kru­szew­ska jug­gle with these two buil­dings, making apt allu­sions to the two towers from volume two of J. R. R. Tolkien’s Lord of the Rings. One of those towers, Minas Mor­gul, became the stron­ghold of the Nazguls, the kni­ghts of the sha­dow whose only aim was to gain the ring of power, the other one is like Isen­gard, conver­ted into the stron­ghold of the Wise, the Man of Skill, who was tra­ining sol­diers to fight on the dark side there. Both towers were built by people and both finally became the nests of evil. It is just in the space between these two towers that a jour­ney occurs, beco­ming the space of fight for its par­ti­ci­pants not only aga­inst exter­nal ene­mies but, also, their own thirst for power, autho­rity and acc­laim. In case of Gdańsk, the towers with their aggres­sive alti­tu­des, domi­ne­ering the city’s chur­ches and the hall, and clo­sing the most impor­tant axes of the histo­ric part of Gdańsk, both archi­tec­tu­rally and socially, com­mit an ide­olo­gi­cal appro­pria­tion of the city space.

Looking at the unre­ali­sed Gdańsk towers, we can either gaze or view, adap­ting either a distant outlook at urban policy, stric­tly sub­or­di­na­ted to Fascism or Com­mu­nism, or we can ana­lyse their archi­tec­tu­ral and urban pre­con­di­tio­ning and con­front them with the con­tem­po­rary time. Addi­tio­nally, we can do a rese­arch on the con­tem­po­rary embo­di­ments of power, using the meta­phor of the ori­gi­na­tors of the pro­ject. Towers have always been a sym­bol of power. Built pre­do­mi­nan­tly to con­trol others and to mani­fest autho­rity con­spi­cu­ously, towers have many a time pro­ved to be sym­bols of a fia­sco, which befalls these people who have fore­ver strug­gled for per­fec­tion, being them­se­lves very far from per­fect. As illu­stra­ted by, say, the history of the Tower of Babel, such buil­dings will sooner or later become more of a pivot of dispute and fight; never­the­less, as shown by Derrida’s and Benjamin’s wri­tings, they can be sym­bo­li­cally conver­ted into the meta­phors of gre­at­ness, with an ele­ment of con­ten­tion as one of its com­po­nents and a ten­dency to search for union as the other.

Col­la­bo­ra­tion, text: Ewa Majewska

Words of gra­ti­tude to Wyspa  Pro­gress Foun­da­tion and Jacek Friedrich